Kısa cevap: İç mimar seçerken bakılacak şey portfolyonun güzelliği değil, kapsamın netliğidir. İyi bir teklif; neyin dahil olduğunu, neyin olmadığını, kaç revizyon hakkınız bulunduğunu, sahaya kaç kez gelineceğini ve gecikmede ne olacağını yazılı olarak söyler. Aşağıdaki yedi soruyu sorduğunuzda, aralarındaki farkı fiyat listesinden çok daha net görürsünüz.
1. Bu iş tam olarak neleri kapsıyor, neleri kapsamıyor?
En çok anlaşmazlık buradan çıkar. "İç mimarlık hizmeti" tek bir şey değil: konsept sunumu, uygulama projeleri, elektrik ve tesisat yerleşimi, mobilya detay çizimleri, malzeme listesi, aydınlatma planı, saha ziyaretleri ve teslim — bunların her biri ayrı bir kalemdir ve her teklifte hepsi bulunmaz.
Teklifi alırken dahil olmayanların da yazılmasını isteyin. "Elektrik projesi dahil değildir" cümlesi, sonradan çıkacak bir tartışmayı baştan bitirir. Kapsamı yazılı olmayan ucuz teklif, ucuz değildir; eksiktir.
2. Projeyi kim yürütecek?
Görüşmeye gelen kişiyle projeyi yürütecek kişi çoğu zaman aynı olmaz. Bu kendi başına bir sorun değil — büyük ofisler böyle çalışır — ama bilmeniz gereken bir şeydir. Sorun, tanıştığınız kişinin tasarım diline güvenip başka birinin elinden çıkan bir işi teslim almanızdır.
Açıkça sorun: kararları kim verecek, sahaya kim gelecek, gün içinde kime yazacaksınız. Tek kişilik bir stüdyoyla çalışıyorsanız bu soru kendiliğinden cevaplanır; ekipli bir ofisle çalışıyorsanız muhatabınızın adını baştan öğrenin.
3. Kaç revizyon hakkım var?
"Sınırsız revizyon" vaadi iyi niyetli görünür ama gerçekçi değildir. Sınırı olmayan süreç bitmez; bir noktada ya iş yarım kalır ya da ilişki bozulur. Sağlıklı olan, her aşama için tanımlı sayıda revizyon ve sonrası için açıkça yazılmış bir ek ücret kalemidir.
Buradaki asıl mesele şu: revizyonun ucuz olduğu tek aşama tasarım aşamasıdır. Konsept değişikliği çizimde birkaç gün, imalat başladıktan sonra haftalar ve ciddi para demektir. İyi bir iç mimar sizi kararları erken vermeye zorlar; bu bir katılık değil, bütçenizi koruma biçimidir.
Kapsamı yazılı olmayan ucuz teklif, ucuz değildir; eksiktir.
4. Uygulamayı siz mi yapıyorsunuz, ustaları ben mi buluyorum?
İki model var ve ikisi de meşru. Tasarım hizmetinde çizimler size teslim edilir, uygulamayı siz yönetirsiniz. Anahtar teslimde tedarik, imalat takibi ve şantiye koordinasyonu iç mimarın sorumluluğundadır.
Karar verirken kendinize sorun: bir şey yanlış üretildiğinde onu kim takip edecek? Cevap "ben" ise ve buna vaktiniz varsa tasarım hizmeti yeterlidir. Cevabınız net değilse, aradaki fiyat farkı aslında bir sorumluluk devrinin bedelidir. Bu ayrımın maliyete etkisini iç mimarlık fiyatları yazısında ayrıntılı anlattım.
5. Malzeme ve mobilyada komisyon alıyor musunuz?
Sektörde tedarikçiden komisyon almak yaygın bir uygulamadır ve tek başına kötü bir şey değildir. Kötü olan, bunun söylenmemesidir. Komisyon gizlendiğinde, size önerilen malzemenin sizin için mi yoksa iç mimar için mi doğru olduğunu bilemezsiniz.
Doğru soru şu: "Önerdiğiniz tedarikçilerden bir gelir elde ediyor musunuz, ediyorsanız bunu nasıl beyan ediyorsunuz?" Dürüst cevap ilişkinin geri kalanının tonunu belirler. Alternatif model, komisyonun tamamen reddedilip ücretin doğrudan müşteriden alınmasıdır — bu durumda tasarım ücreti daha yüksek ama malzeme önerisi bağımsız olur.
6. Sahaya kaç kez geleceksiniz?
Projenin kağıt üzerinde iyi olması yetmez; sahada uygulanması gerekir. Türkiye'de projelerin bozulduğu yer neredeyse her zaman burasıdır: çizimde 6 cm olan bir detay ustanın elinde 10 cm'e çıkar, kimse fark etmez, sonuç bambaşka görünür.
Bu yüzden saha ziyaretinin sayısı ve zamanlaması teklifte yazmalı. Kritik anlar bellidir: kaba imalat bittiğinde, tesisat kapanmadan önce, mobilya montajından önce ve teslimde. Ziyaret sayısı yazılmayan teklifte saha denetimi yok demektir.
7. Gecikme, hasar ve anlaşmazlıkta ne oluyor?
Kimse bunu konuşmak istemez, o yüzden de en çok bu konuda mağdur olunur. Sözleşmede şunlar açıkça yazmalı: işin tahmini süresi ve gecikme halinde ne olacağı, uygulamada oluşacak hasarın sorumlusu, yüklenicinin sigortası olup olmadığı, ödemenin hangi aşamalara bağlı olduğu ve tarafların işi hangi koşulda sonlandırabileceği.
Ödeme planı özellikle önemli. Sağlıklı olan, ödemenin teslim edilen işe bağlanmasıdır — konsept onayı, proje teslimi, imalat aşamaları. Peşin oranı yüksek ve aşamaya bağlanmamış bir ödeme planı, en yaygın uyarı işaretidir.
Sözleşmede mutlaka bulunması gerekenler
- Kapsam listesi — dahil olanlar ve dahil olmayanlar
- Teslim edilecek çizim ve dosyaların listesi
- Aşama aşama takvim ve gecikme maddesi
- Aşamaya bağlanmış ödeme planı
- Aşama başına revizyon sayısı ve ek revizyon ücreti
- Saha ziyaretlerinin sayısı ve zamanlaması
- Hasar sorumluluğu ve sigorta durumu
- Fikri mülkiyet — çizimleri başka bir uygulamacıya verebilir misiniz
Uyarı işaretleri
- Mekanı görmeden fiyat veren — verilen rakam tahmindir, süreç içinde değişir
- Kapsamı yazılı olmayan teklif — sonradan her kalem ek ücret olur
- Yüksek peşinat, aşamaya bağlanmamış ödeme
- Portfolyodaki işlerin kime ait olduğu belirsizse — hangi projede ne rol aldığını sorun
- Sadece render gösterip uygulama fotoğrafı gösteremeyen — bitmiş iş görmek istemek en doğal hakkınız
- "Sınırsız revizyon" vaadi
İstanbul'da çalışıyorsanız bu yedi sorunun üstüne bir de yerel koşulları eklemek gerekir: yönetim izinleri, çalışma saatleri ve bina erişimi. Onları İstanbul'da daire tadilatı yazısında ve İstanbul'da iç mimarlık sayfasında topladım.
Sık sorulanlar
İç mimar seçerken en önemli kriter nedir?
Portfolyonun görsel kalitesinden çok teklifin netliği. İyi bir teklif kapsamı, dahil olmayanları, revizyon sayısını, saha ziyaretlerinin sayısını ve ödeme planını yazılı olarak belirtir. Kapsamı yazılı olmayan teklif karşılaştırılamaz.
İç mimar mekanı görmeden fiyat verebilir mi?
Verebilir ama o rakam tahmindir ve süreç içinde değişir. Sağlıklı yol, kısa bir ön görüşme ardından yerinde keşif yapılması ve teklifin keşiften sonra verilmesidir.
Sınırsız revizyon hakkı vermek iyi bir şey mi?
Genellikle hayır. Sınırı olmayan süreç bitmez. Sağlıklı olan, her aşama için tanımlı sayıda revizyon ve sonrası için açıkça yazılmış bir ek ücret kalemidir. Revizyonun ucuz olduğu tek aşama tasarım aşamasıdır; imalat başladıktan sonra maliyeti katlanır.
İç mimarlar tedarikçiden komisyon alır mı?
Sektörde yaygın bir uygulamadır ve beyan edildiği sürece sorun değildir. Sorulması gereken, önerilen tedarikçilerden gelir elde edilip edilmediği ve bunun nasıl beyan edildiğidir. Komisyonun reddedildiği modelde tasarım ücreti daha yüksek olur ama malzeme önerisi bağımsızdır.
Ödeme planı nasıl olmalı?
Ödeme teslim edilen işe bağlanmalıdır: konsept onayı, proje teslimi ve imalat aşamaları gibi. Peşin oranı yüksek ve hiçbir aşamaya bağlanmamış ödeme planı en yaygın uyarı işaretidir.